Wanneer taalkundigen Europese talen op een stamboom tekenen, is er een hoekje waar maar één tak aan hangt: Albanees. Geen zustertaal. Geen naaste neef. Het staat daar, duidelijk Indo-Europees, net zo oud als Grieks of Latijn, en toch volledig op zichzelf. Voor een zo klein taalgebied is dat opmerkelijk — en voor Albanezen zelf een bron van trots. Shqip is niet van iemand anders afgeleid.

Een eigen tak

Het Indo-Europees — de hypothetische oer-taal waar een groot deel van Europese en Zuid-Aziatische talen van afstammen — splitste zich in de loop van millennia in grote groepen: Romaans (Latijn → Frans, Italiaans, Spaans...), Germaans, Slavisch, Keltisch, Grieks, Iraans, Indo-Arisch, en een handvol kleinere. Albanees vormt zijn eigen groep. Net als Grieks en Armeens heeft het geen naaste broers. Het moet ergens ooit zijn afgesplitst van het Proto-Indo-Europees, en vanaf dat moment zijn eigen weg zijn gegaan, grotendeels in isolatie.

De meest besproken vraag onder taalkundigen is: uit welke oudere taal is Albanees ontstaan? Er zijn twee kampen. Het eerste — vooral Albanese taalkundigen, en sympathetisch ontvangen door een flink aantal internationale onderzoekers — zegt dat Albanees afstamt van het Illyrisch, de taal van de oude bewoners van de westelijke Balkan. Het tweede kamp wijst op Thracisch of Dacisch als mogelijke voorouder. Het probleem: van geen van deze oude talen hebben we voldoende materiaal om een sluitende vergelijking te maken. Het debat gaat al meer dan anderhalve eeuw door, en zal vermoedelijk nog even voortduren.

Zie ook: de Illyriërs voor de historische achtergrond van dit debat.

Gheg en Tosk — twee landschappen in dezelfde taal

Wie door Albanië reist, merkt het meteen: de manier waarop iemand in Shkodër spreekt, verschilt hoorbaar van hoe iemand in Gjirokastër praat. De geografische scheidslijn is ongeveer de Shkumbini-rivier, die dwars door centraal Albanië loopt. Ten noorden daarvan wordt Gheg gesproken, ten zuiden Tosk.

Gheg

Gheg is de variant van Noord-Albanië, Kosovo, en delen van Noord-Macedonië en Montenegro. Typische kenmerken:

Gheg is verder onderverdeeld in vele subdialecten — Malësia, Mirdita, Kosovaars, Skutarisch. Voor veel sprekers in Kosovo is Gheg de thuistaal en voelt het literaire Standaard-Albanees (op Tosk gebaseerd) enigszins vreemd.

Tosk

Tosk is de variant van Zuid-Albanië en van de Arbëreshë — de Albanese gemeenschappen in Zuid-Italië die sinds de 15e eeuw daar wonen en een archaïsche variant van het Tosk hebben bewaard. Kenmerken:

Beide dialecten zijn onderling goed verstaanbaar in hun moderne vormen — het is zoals het verschil tussen Nederlands Nederlands en Vlaams, eerder dan tussen twee aparte talen.

Het alfabetverhaal

Een van de opmerkelijkste dingen aan het Albanees is hoe laat het een gestandaardiseerd alfabet kreeg. Tot 1908 was er geen algemeen geaccepteerde manier om de taal te schrijven. Albanese teksten uit de 15e, 16e, 17e en 18e eeuw zijn vastgelegd in Grieks, Latijn, Cyrillisch én Arabisch schrift — afhankelijk van de regio en de religieuze achtergrond van de schrijver. Dat betekende in de praktijk dat iemand uit katholiek Shkodër teksten schreef die een moslim uit Berat nauwelijks kon lezen, ook al spraken ze dezelfde taal.

Het Congres van Manastir (1908)

Op 14 november 1908 kwamen elf afgevaardigden bijeen in Manastir (het huidige Bitola, Noord-Macedonië). Hun opdracht: kies een alfabet voor het Albanees. Het werd een compromis — een Latijns alfabet met 36 letters, waarvan enkele speciaal aangepast om Albanese klanken weer te geven (bijvoorbeeld ç, ë, en de digrafen dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh, zh). Dat systeem — het "Alfabeti i Stambollit" in een iets oudere vorm, en daarna aangepast door het Congres — is nog altijd het alfabet dat vandaag wordt gebruikt. 14 november wordt in Albanië nog steeds herdacht als Dita e Alfabetit, Alfabetdag.

Standaard-Albanees (1972)

Eenmaal met één alfabet, was de volgende vraag: welke van de twee dialecten wordt de officiële schrijftaal? Tot 1944 bestond er geen eenduidig antwoord. Kranten in Shkodër gebruikten Gheg, kranten in Tirana gebruikten een mengvorm, en schrijvers kozen zelf. Onder het communisme werd deze kwestie politiek: Enver Hoxha kwam zelf uit het zuiden (Gjirokastër), de partijleiding was grotendeels Tosk-sprekend, en in 1972 werd tijdens een taalcongres in Tirana de knoop doorgehakt. Standaard-Albanees (Standard Shqip) werd formeel gebaseerd op het Tosk-dialect, met enkele Gheg-elementen eruit gehaald.

Voor Gheg-sprekers, vooral in Kosovo en het noorden van Albanië, was dit een beladen beslissing — het voelde alsof hun variant werd gedegradeerd tot "spreektaal" terwijl Tosk de "officiële" variant werd. Dat ongenoegen leeft vandaag nog, en sinds de val van het communisme krijgt Gheg geleidelijk meer ruimte in literatuur en media, hoewel Standaard-Albanees de officiële taal van scholen en overheid blijft.

Wat is bijzonder aan Shqip?

Een paar opvallende grammaticale trekken:

De eerste geschreven regel (1462)

De oudste geschreven zin in het Albanees die we kennen, is één regel lang en staat in een Latijns manuscript dat bewaard wordt in de Biblioteca Laurenziana in Firenze. Het is een doopformule, genoteerd in 1462 door aartsbisschop Pal Engjëlli van Durrës. De formule luidt:

"Un'te paghesont' pr'emenit t'Atit e t'Birit e t'Spertit Senit." Pal Engjëlli, 1462 — "Ik doop u in de naam van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest"

Het eerste complete boek in het Albanees verscheen in 1555: de Meshari (Missaal) van Gjon Buzuku, een katholieke priester uit Noord-Albanië. Het is een gedeeltelijke vertaling van het rooms-katholieke missaal — liturgische teksten voor de mis, met lezingen uit de Bijbel. Het enige bekende exemplaar werd in 1740 ontdekt in de Vaticaanse Bibliotheek, waar het zich nog altijd bevindt. Met dit boek begint officieel de Albanese literatuurgeschiedenis.

Enkele zinnen om te oefenen

De acht zinnen die op de homepage staan zijn een goede basis. Een paar aanvullende die je als reiziger handig vindt:

Een waarschuwing: de meeste Albanezen onder de 40 spreken prima Engels, en in de toeristische gebieden kun je bijna overal uit de voeten zonder ook maar één woord Albanees. Toch werkt zelfs één Albanese zin in de praktijk als een sociale sleutel. Faleminderit ("dank je wel") op het juiste moment opent deuren die anders gesloten blijven.

Bronnen