Als je voor het eerst iso-polyfonie hoort, lijkt het op iets tussen Georgische kerkmuziek en Sardijnse herdersliederen — en op niets wat je eerder hebt gehoord. Een lage, aanhoudende toon die als een horizon onder het lied hangt. Daaroverheen een solostem die een melodie opzet, en een tweede stem die antwoordt, de eerste kruist, er tegenin zingt en weer opzoekt. Het effect is hypnotisch, eeuwenoud, en verrassend — want het klinkt moderner dan veel volksmuziek, met harmonieën die voor westerse oren onverwacht zijn.
Wat is "iso"?
Het woord iso komt van het Byzantijnse ison — de continue grondtoon die onder Orthodoxe kerkliederen wordt gezongen. De naam suggereert een religieuze oorsprong, maar de Albanese iso-polyfonie is door en door volksmuziek: gezongen op akkers, in dorpskroegen, bij trouwerijen en wakes, al eeuwen voordat er iemand was die er een academische term aan gaf. De iso is eenvoudigweg de dragende dronenoot — één lage toon, gezongen door een groep zangers tegelijk, die niet verandert terwijl de solisten erop voortbouwen.
Boven die drone zingen twee solostemmen:
- Marrësi — "de nemer". De eerste solist, die een frase opzet.
- Kthyesi — "de keerder" of "de antwoorder". De tweede solist, die de frase aanvult, becommentarieert of contrasteert.
En dan is er de groep achter hen — de iso-zangers — die de drone vasthoudt. Meestal vier à acht man, soms meer. Het resultaat is een gelaagde klank waar twee vrije melodische lijnen bovenop een constante, ademende basis bewegen.
Twee scholen: Tosk en Lab
Iso-polyfonie wordt bijna uitsluitend gezongen in het zuiden van Albanië, en binnen dat gebied bestaan twee duidelijk onderscheiden stijlen, genoemd naar de twee zuidelijke bevolkingsgroepen:
Tosk-stijl
In de Tosk-traditie, die wijdverspreid is over het grootste deel van Zuid-Albanië, is de drone continu — de iso-zangers gebruiken staggered breathing (ze ademen om beurten in) om te zorgen dat de toon nooit stopt. Ze zingen de drone op de klinker "e", zonder tekst. Het resultaat is een rustige, bijna oneindige basis waarop de solisten zich vrij kunnen bewegen. De solomelodieën zijn lyrisch, vaak melancholiek, vaak over liefde, afwezigheid, of historische figuren.
Lab-stijl
De Lab-traditie, thuis in de Labëri-regio rond Vlorë en de bergen tot aan Himarë, is ruiger en ritmischer. De drone is hier niet altijd continu: soms wordt hij als een ritmische puls gezongen, soms met tekst mee, alsof de iso-zangers niet alleen een basis leveren maar ook commentaar geven. Lab-liederen gaan vaker over trimëri — heldhaftigheid, oorlog, guerrilla, rebellie. Ze klinken strijdbaarder, en de harmonische spanning is scherper. Voor veel luisteraars is Lab de meest indrukwekkende vorm van iso-polyfonie om live te ervaren: rauw, krachtig, fysiek aanwezig.
Wanneer wordt het gezongen?
Iso-polyfonie is geen concertmuziek in de westerse zin. Het is functionele muziek, gebonden aan levensmomenten en het dorpskalender:
- Bruiloften — meerdaagse feesten met vele rondes iso-zang
- Begrafenissen en herdenkingen — speciale vaillante liederen, vaak gezongen door vrouwen in Tosk-stijl
- Oogstfeesten — liederen over het land en de seizoenen
- Religieuze gelegenheden — zowel moslim als orthodox-christelijke feesten hebben hun eigen repertoire
- Nationaal Folklorefestival in Gjirokastër — sinds 1968 de meest prestigieuze showcase, elke vier à vijf jaar
Het repertoire is enorm — duizenden liederen, waarvan veel nooit zijn genoteerd. Een senior iso-zanger kent er honderden uit zijn hoofd, en velen kunnen op verzoek improviseren binnen bestaande melodieën.
"Wanneer de iso begint, wordt de lucht zelf één noot." Opname van een toeschouwer bij het Gjirokastër-festival, jaren 1990
UNESCO-erkenning (2005)
Op 25 november 2005 werd Albanese iso-polyfonie door UNESCO uitgeroepen tot Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity. Toen die categorie in 2008 werd opgeheven en samengevoegd met de Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, werd iso-polyfonie automatisch op die nieuwe lijst opgenomen. Het was het eerste Albanese element op een UNESCO-immaterieel-erfgoedlijst en blijft een van de hoogtepunten van het nationale culturele zelfbeeld.
De UNESCO-dossiers benadrukken wat ook de Albanese muziekwetenschap herhaaldelijk aangeeft: de traditie is bedreigd. Niet door overheidsdruk of oorlog, maar door iets prozaïscher — door urbanisatie. Jonge mensen trekken weg uit de Labëri-dorpen naar Tirana, Italië, Duitsland. De senior iso-zangers zijn vaak boven de zeventig. Als er geen opvolging komt, verdwijnen specifieke stijlen en repertoires binnen een generatie.
Waar je het kunt horen
Het Nationaal Folklorefestival in Gjirokastër is de meest spectaculaire live-ervaring, maar vindt maar eens in de vier à vijf jaar plaats. Daarbuiten zijn er kleinere lokale festivals — vooral in Vlorë (Lab) en Permet (Tosk) — waar iso-polyfonie in haar natuurlijke context wordt gezongen. In Tirana treden ensembles als Lab Group Pilur en Saz'iso regelmatig op in theaters en bij culturele evenementen.
Voor wie thuis wil beginnen: de opnames van Saz'iso (bijvoorbeeld het album At Least Wave Your Handkerchief at Me, 2016) en de internationale releases van het Lab Choir of Pilur zijn goede uitgangspunten. En — niet te vergeten — de muziekspeler op de homepage van deze site zelf bevat een selectie Albanese volksmuziek, inclusief iso-polyfone opnames uit Gjirokastër.