Shkodër (Shkodra) is een van de oudste steden van Europa. Toen Rome nog een provinciale republiek was, was Scodra al de hoofdstad van het Illyrische koninkrijk — de plek waar koning Gentius in 168 v.Chr. werd verslagen door Lucius Anicius Gallus. Tweeduizend jaar later is Shkodër nog altijd de belangrijkste stad van het noorden, en sinds het toerisme is opengebroken rond 2015 is het de plek waar bijna iedereen doorheen komt die naar de Albanese Alpen wil.

Driedmisduizend jaar lagen

De geschiedenis van Shkodër leest als een samenvatting van de Balkan:

Rozafa en haar legende

Op een rotsige heuvel boven de samenvloeiing van de Buna en de Drin staat de Rozafa-burcht (Kalaja e Rozafës). De oudste muren zijn Illyrisch, de middelste lagen Venetiaans, de bovenste Ottomaans. Vanaf de bovenkant heb je een uitzicht dat ongeveer alles laat zien wat Shkodër belangrijk maakt: de rivieren, het meer, de stad, en in de verte de bergen van Montenegro.

Maar wat de burcht in de Albanese cultuur werkelijk onderscheidt, is haar legende. Ze is eeuwenoud — voor het eerst op schrift gezet in 1505 door de Albanese humanist Marin Barleti — en elke Albanees kent haar:

Drie broers werkten aan de muren van Rozafa. Overdag bouwden ze, 's nachts stortte alles in. Een oude wijze man vertelde hen dat de muren nooit zouden houden tenzij een van hun vrouwen in de muur werd ingemetseld. De broers zwoeren elkaar: we zeggen niets tegen onze vrouwen; wie van de drie morgen het middageten brengt, zal worden ingemetseld. Twee broers braken hun eed; de jongste zweeg. Zijn vrouw, Rozafa, kwam de volgende dag met het eten. Toen ze hoorde wat haar wachtte, vroeg ze slechts één ding: dat haar rechterborst, oog, hand en voet vrij werden gelaten, zodat ze haar baby kon blijven zogen, zien, liefkozen en in de wieg wiegen. De legende van Rozafa — opgetekend door Marin Barleti, 1505

Volgens het volksgeloof blijft er nog altijd kalksteenwater van de muren van Rozafa sijpelen dat als genezend wordt beschouwd voor vrouwen die borstvoeding willen geven. Het verhaal zit zo diep in het noordelijke Albanese zelfbeeld verankerd dat bruidsparen uit Shkodër na hun trouwerij nog vaak naar de burcht rijden om op de plek te staan waar Rozafa werd ingemetseld.

Binnen de muren is een klein museum gevestigd dat de geschiedenis van de burcht documenteert, met Illyrische vondsten, Venetiaanse bouwfragmenten en Ottomaanse artillerie.

Het Meer van Shkodër

Shkodër leunt aan tegen het grootste meer van de Balkan — het Meer van Shkodër (Albanees: Liqeni i Shkodrës, Montenegrijns: Skadarsko jezero), gedeeld tussen Albanië en Montenegro. Ongeveer twee derde van het wateroppervlak ligt aan de Montenegrijnse kant, maar het Albanese deel is ruim genoeg voor vaarroutes, vogelobservatie en rustige ochtendwandelingen langs de oever.

Het meer is een belangrijk vogelreservaat met meer dan 280 waargenomen vogelsoorten, waaronder kroeskoppelikanen, aalscholvers, ijsvogels en een scala aan reigers. In het voor- en najaar is het meer op trekvogelroutes, en het vissen met traditionele platbodems is hier nog altijd een levende praktijk.

Het Marubi Nationaal Fotografiemuseum

Op het Shkodër dat het meest onverwachte moment oplevert voor een bezoeker staat het Marubi Nationaal Museum voor Fotografie. Binnen de muren van een elegant oud handelshuis in het centrum ligt een van de belangrijkste fotografische archieven van Zuidoost-Europa: bijna 500.000 negatieven, daterend van het midden van de 19e eeuw tot heden.

Het verhaal begint in 1856, toen een Italiaanse refugee genaamd Pjetër Marubi (oorspronkelijk Pietro Marubbi, 1834–1903) om politieke redenen vanuit Piacenza naar Shkodër emigreerde. Hij was schilder en fotograaf, en hij opende in Shkodër een fotostudio — een van de eerste in het Ottomaanse rijk. Hij documenteerde alles: lokale stadsbewoners, hoogland-boeren in traditionele kleding, Ottomaanse notabelen, Albanese rebellen, bruiden, begrafenissen, bazaar-scènes, berglandschappen. Na zijn dood zette zijn adoptiezoon Kel Marubi het bedrijf voort, daarna diens zoon Gegë Marubi — drie generaties fotografen die samen zeventien decennia aan Noord-Albanees leven hebben vastgelegd.

Het resultaat is spectaculair. Je kunt door de expositie lopen en gezichten zien die rond 1870 in de bergen boven Shkodër zijn vereeuwigd — mannen in traditionele fustanella's, vrouwen in Kosovaarse borduursels, jongens die voor het eerst in hun leven een camera zien en voorzichtig in de lens staren. Sommige portretten zijn technisch en emotioneel op het niveau van Nadar of Julia Margaret Cameron. Voor wie iets wil begrijpen van hoe Noord-Albanië vóór het communisme leefde, is Marubi een van de krachtigste kortgesprekken met het verleden die je in Europa kunt houden.

De katholieke stad

Shkodër is historisch het katholieke hart van Albanië. Terwijl de meerderheid van het land tijdens het Ottomaanse tijdperk moslim werd, bleef een aanzienlijk deel van Noord-Albanië — met Shkodër als centrum — rooms-katholiek. De connectie met het Vaticaan was eeuwenlang sterk. Franciscaner en jezuïtenordes hadden hier belangrijke missies, en veel van de eerste Albanese intellectuelen van de 19e en vroege 20e eeuw kwamen uit deze traditie. Shtjefën Gjeçovi, de franciscaan die de Kanun op schrift stelde, leerde zijn vak in Shkodër.

In het centrum van de stad staat de Kathedraal van Sint-Stefanus (de grootste kathedraal van de Balkan toen zij in 1898 werd opgeleverd), die tijdens het communisme onder Hoxha werd omgevormd tot sporthal — een van de meest pijnlijke episodes uit de oorlog tegen religie. In 1990, nog onder het tegelijkertijd wankelende regime, werd op deze plek de eerste publieke katholieke mis na 23 jaar verbod gehouden, een moment dat het einde van de religieuze onderdrukking in Albanië markeert. De kathedraal is sindsdien volledig gerestaureerd.

De fietsstad

Shkodër is de meest fietsvriendelijke stad van Albanië — en dat is geen onopvallend detail. De stad is plat (in een land vol bergen), de afstanden zijn klein, en de lokale bevolking gebruikt fietsen echt als vervoermiddel. Veel huurpunten bieden stadsfietsen aan voor 5-10 euro per dag, en dit is waarschijnlijk de meest aangename manier om de stad te verkennen, vooral langs de rivier en naar het meer.

Het historische centrum, de Kolë Idromeno-straat (de voetgangers-hoofdstraat), is geplaveid met kleine cafés, boekwinkels en een verrassend levendige avondwandelcultuur. In het weekend komen hele families na het avondeten hier flaneren. Het is ongepretendeerd en echt.

Vertrekpunt naar de Alpen

Voor de meeste reizigers is Shkodër niet zozeer een eindbestemming als wel een tussenstation. Van hieruit vertrekt de ochtendbus naar de ferry over het Komani-meer, die de mensen naar Fierzë en vandaar met minibus naar Valbona brengt. Zie Valbona-Theth voor het vervolg van die reis.

Maar Shkodër zelf verdient minstens een nacht — liever twee. Het is een van die plekken waar je aankomt als doorreiziger en waar je vervolgens blijft hangen omdat de stad zichzelf inricht met een soort rustige vanzelfsprekendheid die weinig Balkansteden hebben.

Praktisch

Bronnen